تبلیغات
آموزش و پرورش دهلران - نقش مدیران آموزشی در پرورش تفكر خلاق

مقدمه

جوامع برای رشد و بالندگی به نیروهای متفكر نیاز دارند. در حقیقت نیروهای انسانی متفكر شالوده و اساس پیشرفت در كشور هستند. تا سالها پیش نگرش مربیان به آموزش معطوف به ارائه اطلاعات و آموختن مهارت به یادگیرندگان بود و از این رو استفاده از روشهایی كه تمرین و تكرار نامیده می شد بسیار مفید به نظر می رسید. در كنار آموزش رسمی روابط شاگرد استادی در بسیاری از كسبه ها رواج داشت و شاگرد برای تسلط یافتن بر كاری و رسیدن به درجه استادی سختی و رنج فراوانی را متحمل می شد. این امر تا حدی غیر قابل انكار است كه امروزه به ضرب المثلی بین مردم رواج شده است. در این صورت شاگرد باید كاری را انجام می داد و مهم نبود این كار را چگونه انجام می داد حتی اگر "دمیدن در كوره به قیمت مردن" تمام می شد. دانش آموزان نیز در مدارس مشابه این وضعیت را داشتند. آنان برای كسب علم و دانش متحمل شكنجه هایی می شدند كه معلمان به آنان واژه "تنبیه" را نسبت داده بودند. بدیهی است كه در چنین حالتی فرد نمی تواند از كرامت انسانی برخوردار باشد و داشتن اعتماد به نفس و خودپنداره مناسب زمینه ای برای اندیشیدن و تفكر است.

مقدمه

جوامع برای رشد و بالندگی به نیروهای متفكر نیاز دارند. در حقیقت نیروهای انسانی متفكر شالوده و اساس پیشرفت در كشور هستند. تا سالها پیش نگرش مربیان به آموزش معطوف به ارائه اطلاعات و آموختن مهارت به یادگیرندگان بود و از این رو استفاده از روشهایی كه تمرین و تكرار نامیده می شد بسیار مفید به نظر می رسید. در كنار آموزش رسمی روابط شاگرد استادی در بسیاری از كسبه ها رواج داشت و شاگرد برای تسلط یافتن بر كاری و رسیدن به درجه استادی سختی و رنج فراوانی را متحمل می شد. این امر تا حدی غیر قابل انكار است كه امروزه به ضرب المثلی بین مردم رواج شده است. در این صورت شاگرد باید كاری را انجام می داد و مهم نبود این كار را چگونه انجام می داد حتی اگر "دمیدن در كوره به قیمت مردن" تمام می شد. دانش آموزان نیز در مدارس مشابه این وضعیت را داشتند. آنان برای كسب علم و دانش متحمل شكنجه هایی می شدند كه معلمان به آنان واژه "تنبیه" را نسبت داده بودند. بدیهی است كه در چنین حالتی فرد نمی تواند از كرامت انسانی برخوردار باشد و داشتن اعتماد به نفس و خودپنداره مناسب زمینه ای برای اندیشیدن و تفكر است.

در كنار تفكری كه از آن به طور معمول انتظار داریم جوامع امروزی گرایش شدیدی به تفكر خلاق پیدا كرده اند. دلیل این امر هم نیاز به نیروهایی است كه بتوانند در موقعیت های مساله با بهره گیری از دانش موجود به تولید راه حل بپردازند. در كشور ما هم به دستور رهبر معظم و گرانقدرمان نهضتی آغاز گردیده است كه "نهضت تولید علم، جنبش نرم افزاری و آزاد اندیشی" نام گرفته است و این امر شاهد این مدعا است كه ما نیز باید به سمت تولید افراد خلاق برویم و دانش آموزانی تربیت كنیم كه تفكر خلاق داشته باشند.

وضعیت فعلی در نظام آموزشی به گونه ای است كه علی رغم كوشش هایی كه از سوی مسئولین صورت گرفته است ولی باز هم فرایند خلاقیت كشی دیده می شود و این امر هرگز نمی تواند ما را از كوشش هایی كه در مسیر دستیابی به تفكر خلاق بر می داریم باز دارد.

مفهوم تفكر خلاق

ابوترابیان(1382) خلاقیت را نتیجه متفاوت برخورد كردن با مسائل می داند و معتقد است كه اگر شیوه اندیشیدن فرد همانند دیگران باشد، پاسخ مساله همان پاسخی خواهد بود كه دیگران یافته اند یا می توانند بیابند. بدیهی است تفكر خلاق مستلزم فكر كردن از زوایای دیگر و از دریچه متفاوت با دیگران است.

هلپرن (1984) معتقد است كه خلاقیت را می توان به عنوان توانایی هایی برای تشكیل یك تركیب جدید از اندیشه جهت بر آوردن نیاز خاصی تصور كرد(احقر،1380). بنابراین تفكر خلاق تفكری است هدفمند كه برای حل مشكل خاص اعم از اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظایر آن عمل می كند.

پركینز(1984) نیز ویژگی مهم تفكر خلاق را منجر شدن به نتایجی می داند كه در حل مساله به كار می آید. در واقع این بازده است كه درباره خلاق بودن تفكر ملاك قضاوت می گردد.

روشهای پرورش تفكر خلاق

تا كنون متخصصان روشهای مختلفی را برای پرورش تفكر خلاق پیشنهاد كرده اند. به طور مثال روش آموزش بدیعه پردازی یادگیرندگان را تشویق می كند تا به طور آزاد درباره یك موضوع یا پدیده بیاندیشند و درباره آن اظهار نظر كنند(احدیان،1379). همچنین در روش بارش مغزی از یادگیرندگان خواسته می شود تا هر آنچه كه درباره یك موضوع مشخص به ذهنشان می رسد بدون توجه به اینكه گفته آنان تا چه اندازه با واقعیت های موجود مطابقت دارد ابراز دارند و در واقع در مراحل اولیه این روش آموزشی هیچ گونه قضاوتی درباره نظرات دانش آموزان صورت نمی گیرد.

همچنین روشهای تدریس مبتنی بر رویكرد ساخت گرایی بسیار مشوق تفكر خلاق هستند. رویكرد ساخت گرایی یادگیرنده را فعال می داند و بر اساس اصول اساسی این رویكرد یادگیرندگان نه تنها باید اطلاعات را بیاموزند بلكه باید به اكتشاف در محیط بپردازند و با كاوش در آن به پاسخ های مناسب خود دست یابند. همچنین از آنها انتظار می رود بتوانند شیوه های نوین و یافته های جدیدی نیز به وجود آورند.

سیف(1380) روشها و فنون چندی را برای پرورش تفكر خلاق پیشنهاد كرده است. پرسیدن سوالات تفكر برانگیز، ارزش قائل شدن برای اندیشه های غیر معمول و بدیع، دادن فرصت هایی به یادگیرندگان برای اكتشاف، توجه به تفاوت های فردی و سرمشق قرار دادن رفتارهای خلاق از این جمله اند.

تعامل مدیران با سایر عناصر آموزشی

مدیران مدارس در واقع به عنوان یكی از عناصر سیستم آموزشی می توانند بر روی فرایند پرورش تفكر خلاق اثر گذار باشند. این نقش تا حدی حائز اهمیت است كه می توان گفت بدون كمك مدیر امكان تحقق صحیح چنین هدفی میسر نخواهد بود. این واقعیت از آنجا بر می آید كه در یك سیستم آموزشی همه عناصر و اجزا به هم وابسته اند و تغییر در یك عنصر  می تواند اثرات قابل مشاهده و قابل توجهی را روی عناصر دیگر داشته باشد.

مدیر آموزشی به دو شیوه می تواند بر فرایند پرورش افراد خلاق تاثیر بگذارد:

الف) مستقیم: در این شیوه مدیر در ارتباط با دانش آموزان از شیوه ها و تكنیك های مختلف ارتباطی استفاده می كند. سخنرانی در مراسم گوناگون و طرح سوالات چالش انگیز، نوشتن مقالات تفكر برانگیز و نصب آن در تابلو اعلانات یا طرح آن در روزنامه های دیواری از این دسته اند. 

ب) غیر مستقیم: در این شیوه مدیر بر روی عواملی تاثیر می گذارد كه با دانش آموزان در ارتباط هستند. تاثیر گذاری روی معلمان، فراهم نمودن پیش نیازها و لوازم پرورش تفكر خلاق و ایجاد پیوند بین معلمان و اولیا برای حل مسائل مدرسه از این دسته اند. 

مدیران با عوامل صفی و ستادی در ارتباط هستند. هر یك از این افراد دارای روحیه خاصی هستند. به طور مثال معلمان مستقیما با فرایند و جریان آموزش و یادگیری در ارتباط اند. معلمان با بهره گیری از روشهای تدریس خلاق سعی می كنند دانش آموزان خلاقی پرورش دهند. در صورتی كه معلمان این مهارتها را نداشته باشند وظیفه مدیر ایجاب می كند كه با تهیه مواد و منابعی در این زمینه و نیز استفاده از افراد توانا كمبودهای آموزشی و مهارتی معلمان را ترمیم نمایند. علاوه بر آن، مدیران با به كار گرفتن برخی از سیاست های تشویقی می توانند معلمان را به بالا بردن اطلاعات و دانش خود در زمینه روشهای خلاق تدریس ترغیب كنند. در این میان نقش خلاقیت خود معلمان در ابداع روشهای تدریس متناسب با شرایط و امكانات مدرسه نباید نادیده گرفته شود.

با این توصیف برنامه ریزی برای غنی سازی كتابخانه آموزشگاهی می تواند عامل مهمی برای پرورش تفكر خلاق باشد چرا كه خلاقیت ریشه در دانسته ها دارد. این كتب باید در بخش های جداگانه برای دانش آموزان و معلمان تهیه گردد. كتب معلمان حاوی آموزش لازم برای روشها و مهارتهای تدریس خلاق و و نوین خواهد بود. كتابهای بخش دانش آموزی نیز كتابهایی است كه در حوزه های مختلف و با موضوعات گوناگون علمی، هنری و نظایر آن تهیه می شود و خوراك فكر خلاق دانش آموزان را تشكیل می دهد.

همچنین مدیران می توانند در جلساتی كه با معلمان و دیگر كاركنان مدرسه دارند خود به نحوی موثر از روشهایی استفاده كنند كه زمینه تفكر آزاد و خلاق را فراهم می كند. به طور مثال هنگام تصمیم گیری در مورد انجام كاری به گونه ای از نظرات آنان استفاده شود كه احساس كارآمدی زیادی داشته باشند. مدیران بهتر است سیستم پیشنهادها را در مدرسه فعال سازند و به ویژه از تجربه معلمان در تصمیم گیری های خود استفاده كنند. این امر بازتاب مطلوبی بر نحوه برخورد معلمان با دانش آموزان خواهد داشت. اگر زمینه برای آزاد اندیشی و تفكر خلاق معلمان فراهم آید این زمینه به كلاس و دانش آموزان نیز سرایت خواهد كرد. به بیان دیگر معلم سرمشق خوبی برای هم معلمان و هم دانش آموزان در داشتن تفكر خلاق است. اگر مدیر آموزشی از روشهای ابتكاری و ابداعی در كنار روشهای موجود برای حل مسائل استفاده كند انتظار می رود كه سایر عناصر مدرسه نیز از این رفتار الگوبرداری نمایند.

مدیریت فعالیت های فوق برنامه و هدایت آن به گونه ای كه نه تنها به حفظ میراث علمی و فرهنگی كمك می كند بلكه در كنار آن ایجاد محیطی برای فعالیت خلاقانه دانش آموزان و غالبا به صورت گروهی نیز از دیگر تمهیداتی است كه ارتباط و تعامل میان مدیریت مدرسه و فعالیت دیگر عناصر مدرسه را مشخص می كند. برگزاری مسابقات متنوع، انجام فعالیت های اندیشمندانه در مراسم گوناگون، دعوت از افراد خلاق و مبدع به مدرسه و معرفی آنان، تشویق دانش آموزان فعال و خلاق خود از جمله راهكارهایی است كه تعامل میان عناصر مدرسه را به سوی ایجاد محیطی آفریننده پیش می برد. 

همچنین مدیر می تواند در ارتباطی كه با معلمان، دبیران، كاركنان مدرسه و به ویژه دانش آموزان دارد تفكر خلاق را در آنان ترویج كند. در سایه توكل به خدا و داشتن امید و نیز كوشش برای ایجاد شرایطی مساعد بزودی شاهد خواهیم بود كه میهن عزیز اسلامی ما مولد علم و دانش گردد.

 

منابع مورد استفاده :

·   ابوترابیان، محمدرضا(1382) پرورش نسل خلاق در ایران. جلد اول: آسیب شناسی. تهران: مدرسه

·   احدیان، محمد(1379) روشهای نوین تدریس. تهران: آییژ

·   سیف، علی اكبر(1380) روان شناسی پرورشی: روان شناسی یادگیری و آموزش. ویرایش دوم. تهران : آگاه

·   شعبانی، حسن (1376) مهارتهای آموزشی و پرورشی(روشها وفنون تدریس). تهران : سمت

·   مازینو، رابرت جی و دیگران(1380) ابعاد تفكر در برنامه ریزی درسی و تدریس(ترجمه احقر) تهران: یسطرون


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر